Fotografia propagandowa
To nie tak, że rozkwit propagandy zawdzięczamy jedynie reżimom poprzedniego stulecia. Jej źródłosłów pochodzi od łacińskiego propagare (rozszerzać, krzewić) i pierwotnie odnosił się do praktyk Watykanu. Dokładniej do utworzonej w 1622 roku Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (Congregatio de Propaganda Fide) mającej działać wśród ludów niekatolickich. Na dobrą sprawę termin ten zyskał jednak swoje obecne znaczenie dopiero w XX wieku, a jednym z najdoskonalszych jego narzędzi stała się fotografia propagandowa.
KLUCZOWI TWÓRCY FOTOGRAFII PROPAGANDOWEJ:
Aleksandr Rodchenko, El Lissitzky, Heinrich Hoffmann, Hugo Jaeger, Alberto Korda, Nick Ut
Do świeckiego języka watykańskie określenie wprowadzono u schyłku XVIII wieku. Różne metody wywierania wpływów stosowane były przecież na długo przed tym, jak zjawisko to zyskało oficjalną nazwę. Prawdą jest jednak, że największy rozwój dokonał się wraz z postępem technicznym i zwiększeniem masowości przekazu. Sama fotografia propagandowa po raz pierwszy zaistniała natomiast w 1914 roku – oczywiście w związku z rozpoczęciem I wojny światowej. Wielomiesięczne siedzenie w okopach i brak postępów sprawiały, że nawet żołnierze zaczęli powątpiewać w sensowność swojego poświęcenia. Nie dziwi więc, że fotografia propagandowa spadła rządzącym objętymi wojną państwami jak z nieba. Reporterzy wojenni dokumentowali przebieg walk, co wniosło ożywienie do społecznego dyskursu. A gdy były już materiały, wystarczyła ich sprawna selekcja lub obróbka…
Siła oddziaływania obrazu, jeśli tylko zostanie on odpowiednio ukształtowany, bije na głowę wysiłki mistrzów retoryki. Z ciekawostki XIX wieku fotografia szybko stała się więc narzędziem niezbędnym w kreowaniu społeczno-politycznej rzeczywistości. Już w dwudziestoleciu międzywojennym fotografia propagandowa uchodziła za wyrafinowaną metodę wywierania wpływów. Doskonale wiedzieli o tym Rosjanie, których kraj objęła rewolucja. Pobudzone nadzieje sięgnęły nawet artystycznych elit. Zwłaszcza twórcy awangardowi liczyli na odmianę losu, choć ten po śmierci Lenina ostatecznie został przypieczętowany. W późniejszych latach Stalin kontynuował kreowanie własnej rzeczywistości, ale w sposób znacznie mniej wyszukany.
Świetnie rosyjskie doświadczenia wykorzystali natomiast Niemcy, którzy sztukę władania umysłami obywateli opanowali do perfekcji. Żeby jednak nie patrzeć na to zagadnienie jednostronnie, warto zajrzeć do polityki amerykańskiej. W czasie gdy III Rzesza rosła w siłę, w Stanach Zjednoczonych fotografia propagandowa wydatnie przyczyniła się do wyboru Franklina D. Roosevelta na prezydenta. By podkreślić konieczność zmian, fotograficy tacy jak Walker Evans, Dorothea Lange czy Gordon Parks ruszyli w kraj, dokumentując losy biednych obywateli i żyjących w nędzy imigrantów. Co ciekawe, postulaty o „odbudowie kraju” łączyły kampanie wyborcze w obu tych państwach.
W czasie gdy fotografia propagandowa święciła triumfy, coraz silniejszą pozycję zyskiwał też film. Te dwa stosunkowo młode media w pierwszej połowie XX wieku ustanowiły nowe standardy manipulowania tłumem. Popularnym przykładem jest tu „Sztandar nad Reichstagiem” Jewgienija Chałdieja. Kadr stał się jednym z najsłynniejszych obrazów wojny, mimo że jest w pełni inscenizowany i mocno wyretuszowany. Zdjęcie wykonano kilka dni po upadku Berlina. Żołnierz ze sztandarem okazał się przypadkowo napotkanym przez fotografa człowiekiem. Co więcej, w postprodukcji usunięto z jego nadgarstka zegarek, świadczący najpewniej o szabrowaniu miasta. Zamiast tego dodano natomiast dym, by budował wrażenie wciąż toczących się tam walk.
Siła oddziaływania obrazu, jeśli tylko zostanie on odpowiednio ukształtowany, bije na głowę wysiłki mistrzów retoryki. Z ciekawostki XIX wieku fotografia szybko stała się więc narzędziem niezbędnym w kreowaniu społeczno-politycznej rzeczywistości. Już w dwudziestoleciu międzywojennym fotografia propagandowa uchodziła za wyrafinowaną metodę wywierania wpływów. Doskonale wiedzieli o tym Rosjanie, których kraj objęła rewolucja. Pobudzone nadzieje sięgnęły nawet artystycznych elit. Zwłaszcza twórcy awangardowi liczyli na odmianę losu, choć ten po śmierci Lenina ostatecznie został przypieczętowany. W późniejszych latach Stalin kontynuował kreowanie własnej rzeczywistości, ale w sposób znacznie mniej wyszukany.
Świetnie rosyjskie doświadczenia wykorzystali natomiast Niemcy, którzy sztukę władania umysłami obywateli opanowali do perfekcji. Żeby jednak nie patrzeć na to zagadnienie jednostronnie, warto zajrzeć do polityki amerykańskiej. W czasie gdy III Rzesza rosła w siłę, w Stanach Zjednoczonych fotografia propagandowa wydatnie przyczyniła się do wyboru Franklina D. Roosevelta na prezydenta. By podkreślić konieczność zmian, fotograficy tacy jak Walker Evans, Dorothea Lange czy Gordon Parks ruszyli w kraj, dokumentując losy biednych obywateli i żyjących w nędzy imigrantów. Co ciekawe, postulaty o „odbudowie kraju” łączyły kampanie wyborcze w obu tych państwach.
W czasie gdy fotografia propagandowa święciła triumfy, coraz silniejszą pozycję zyskiwał też film. Te dwa stosunkowo młode media w pierwszej połowie XX wieku ustanowiły nowe standardy manipulowania tłumem. Popularnym przykładem jest tu „Sztandar nad Reichstagiem” Jewgienija Chałdieja. Kadr stał się jednym z najsłynniejszych obrazów wojny, mimo że jest w pełni inscenizowany i mocno wyretuszowany. Zdjęcie wykonano kilka dni po upadku Berlina. Żołnierz ze sztandarem okazał się przypadkowo napotkanym przez fotografa człowiekiem. Co więcej, w postprodukcji usunięto z jego nadgarstka zegarek, świadczący najpewniej o szabrowaniu miasta. Zamiast tego dodano natomiast dym, by budował wrażenie wciąż toczących się tam walk.
